Перейти к содержанию

Зарань

Босьтӧма Мегавикиысь
Зарань
Файл:Аркадий Мошев Зарань.jpg
Произведениеяс Лыткин, Василий Ильич, Грибова Любовь Степановна и Климов Василий Васильевич
Рӧд ныв
Ныв-пи 7 пи да 7 ныв, коми йӧзлӧн пӧль-пӧч
Нимтысян ним Шонді ныв

Зарань — коми да перым-коми литератураын да фольклорын персонаж, Шонділӧн ныв.

Ним артмӧм

Эм кык медшӧр версия ним артмӧм йылысь. Ӧти версия серти, Зарань нимыс артмӧма роч заря да коми ань кывйысь. Мӧд версия серти сійӧ артмӧма ӧтувъя перым *zarNi «зарни» кывйысь. Мӧд вариант примитігӧн позьӧ чайтны, мый Зарань нимыс, мый медводз вежӧртліс прӧстӧ «зарни», бӧрынджык коми кывйын лоис вторичнӧй этимологизация да кутіс гӧгӧрвосьыны кыдзи «заря-ань» (орччӧдӧй заря-заряница — роч фольклорын мича ныв)[1].

Зарань литератураын да фольклорын

Зарань топыда йитчӧма Пера-багатыркӧд: ӧти гижӧдъясын сійӧ чой[2], но унджык гижӧдын сійӧ — Пералӧн гӧтыр.

Кыдз литературнӧй герой Зарань паныдасьлӧ Грибова Любовь Степановналӧн «Пера да Зарань» мойдын, Илля Васьлӧн «Пера багатыр» поэмаын (1967 во)[2]. В. В. Климов 1960 воын гижӧ да 1989 воын «Шонді да тӧлісь» сборникын йӧзӧдӧ «Пера да Зарань» легенда — Пера багатыр йылысь выль сюжет[3][4].

Пера багатыр йылысь медводдза гижӧдыс вӧлі вӧчӧма 1771 воын академик Иван Лепёхинӧн[5]. Климовлӧн гижӧдын, кыдзи и коми легендаяс серти, Пераӧс чужтіс Парма[6]. Пера да Зарань йылысь гижӧдлӧн эм уна вариант, найӧ торъялӧны сюжетъясӧн. Но медшӧр нырвизьыс ӧти: Пера да Зарань паныдасисны да кутісны радейтны ёрта-ёртсӧ. Лэччисны овны Му вылӧ. Тайӧс аддзӧм бӧрын Шонді скӧрмис да муніс. Му вылын лои пемыд да кӧдзыд, кынмисны юяс да тыяс, ставыс тыри лымйӧн. Пераӧс да Зараньӧс сайӧдіс Парма. Шонді эз вӧв сизим во. Тайӧ каднас Пералӧн да Зараньлӧн чужис сизим пи да сизим ныв. Медбӧрын Шонді бӧр воис. Лои шоныд. Шонді вӧзйис Зараньлы бӧр локны, мӧд ногӧн грӧзитчис сотны ставсӧ му вылас. Ывла вылын лоис зэв жар, косьмисны юяс, потласис му. Медым спаситны ассьыс челядьсӧ, Зарань кыпӧдчис енэжӧ, но Шонді пыр на сотчис. Сэки Пера аслас став пияныскӧд кайис джуджыд гӧра вылӧ, сійӧ да сылӧн сизим пиыс зэлӧдісны вына ньӧввужъяс да лыйисны Шондіӧ. Шондіысь торъяліс да усис ыджыд тор, и Пармаын ӧзйис уна би. Пералӧн да Зараньлӧн ныв-писянь и нуӧдӧны ассьыныс вужъяссӧ комияс да перым комияс[7].

Тайӧ легендасӧ этнографъяс йӧзӧдісны уна сикас сборникын: «Мифы финно-угров» (1999 во)[8], «Му пуксьӧм» (2005 во)[9]. Та вӧсна Зарань лои паськыда тӧдса.

Культураын тӧдчанлун

Живопись да скульптура

Пера да Зарань костын радейтчӧм ышӧдіс художник-этнофутуристъясӧс А.Тимушевӧс, С. Панинаӧс, П. Микушевӧс. Г. Шарипковлӧн да А. Мошевлӧн серпасъяс мичмӧдӧны Зарань йылысь йӧзӧдӧмъяссӧ. Александр Выборов вӧчис «Пера и Зарань» скульптура.

Кино

• 2011 воын П. И. Субботин-Пермяк нима Перым Коми краеведческӧй музей  (рус.) лӧсьӧдіс «Пера да Зарань» мультфильм[10];
• 2022 воын Сыктывкарын йӧзӧдісны «Пера да Зарань» мультфильм[11].

Шылад

• Композитор, Россияса композиторъяслӧн котырӧ пырысь Блинникова Ирина Викторовналӧн «Зарань — дочь солнца» фортепианолы пьеса[12].

Мукӧдтор

Файл:Сотворение Земли Прирузской.jpg
«Луздорса мулӧн артмӧм» скульптура композиция

• 2008 вося моз тӧлысь 21-ӧд лунӧ воссис Сыктывдін районса «Зарань» йӧзкостса ремеслӧ керка Выльгорт сиктын, медым ловзьӧдны да сӧвмӧдны йӧзкостса традиционнӧй ремеслӧ культура[13];
• Перым Коми кытшын нуӧдӧны «Пера да Зарань» семья командаяслӧн фестиваль-конкурс[14];
• Луздор районса Абъячой сикт дорын Дунайты ты. Легенда серти, буретш тайӧ ты дорас паныдасьӧмаӧсь Пера-багатыр да Зарань. Пера да Зарань кутісны радейтны ӧта-мӧднысӧ да лэччисны ӧшкамӧшка кузя Луздорса му вылӧ, Шонділысь кывзысьтӧг. 2012 вося моз тӧлысьын «Луза дорса гаж» дырйи вӧлі восьтӧма «Луздорса мулӧн артмӧм» куим метр кузьта скульптура композиция, сійӧс сувтӧдӧма Дунайчи местаын вундалӧм лабичьяса пу площадка вылӧ. Скульптурасӧ вӧчӧма пожӧмысь, сы вылӧ серпасалӧма Пераӧс да Зараньӧс, а на весьтын лэбалӧны юсьяс, кодъяс петкӧдлӧны нэмӧвӧйся радейтчӧм да веськӧдчӧны композициясӧ помалысь шонділань[15].

Пасйӧдъяс

  1. ↑ Уляшев О. Зарань // Мифология Коми / Научный редактор В.В. Напольских. — Москва: Издательство ДИК, 1999. — С. 158.
  2. ↑ 2,0 2,1 Лыткин В.И. Пера багатыр. Коми небӧгаин. Шыӧдчан кадпас: 8 кӧч т. 2025.
  3. ↑ Климов В.В. Пера да Зарань // Шонді да тӧлісь. — Кудымкар: Пермское книжное издательство, Коми-пермяцкое отделение, 1989.
  4. ↑ Климов В. Пера и Зарань // Мифология Коми / Научный редактор В.В. Напольских. — Москва: Издательство ДИК, 1999.
  5. ↑ Конаков Н. Пера // Мифология Коми / Научный редактор В.В. Напольских. — Москва: Издательство ДИК, 1999. — С. 298.
  6. ↑ Пера да Зарань. Коми небӧгаин. Шыӧдчан кадпас: 8 кӧч т. 2025.
  7. ↑ Зарань (рус.). Культурная карта Коми. Шыӧдчан кадпас: 8 кӧч т. 2025.
  8. ↑ Петрухин В.Я. Пера-богатырь // Мифы финно-угров. — М.: Астрель: АСТ: Транзиткнига, 1999. — С. 213—215.
  9. ↑ Петрухин В.Я. Пера да Зарань // Му пуксьӧм. — Сотворение мира / Автор-составитель – П.Ф. Лимеров.. — Сыктывкар: Коми книжное издательство, 2005. — С. 97—101.
  10. ↑ «Пера да Зарань» (рус.). Кудымкар. Информационный портал. Шыӧдчан кадпас: 8 кӧч т. 2025.
  11. ↑ «Пера и Зарань» (рус.). Эжвинская детская художественная школа. Шыӧдчан кадпас: 8 кӧч т. 2025.
  12. ↑ Блинникова И. Парма шыяс : сб. пьес для фп.. — Сыктывкар, 2007. — 32 с. с.
  13. ↑ Дом народных ремесел «Зарань» (рус.). Шыӧдчан кадпас: 8 кӧч т. 2025.
  14. ↑ «Пера да Зарань» – фестиваль объединил коми-пермяцкие семьи (рус.). Иньвенский край (11 сора т. 2024). Шыӧдчан кадпас: 8 кӧч т. 2025.
  15. ↑ Журавлёва С. Зарань. Дочь Солнца (рус.). Регион (14 лӧддза-номъя 2023). Шыӧдчан кадпас: 8 кӧч т. 2025.

Ыстӧгъяс